Đinh Thị Phương Hoài, Đặng Lê Anh Huân, Trần Thị Thảo Nguyên, Lê Đức Minh Nhật, Phạm Hữu Minh, Lê Trọng Hiếu, Trần Đức Hoàng, Nguyễn Vĩnh Lạc, Nguyễn Thanh Minh

Túi phình động mạch não có thể tồn tại âm thầm trong nhiều năm mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, khi túi phình bị vỡ, người bệnh có thể xuất huyết dưới nhện – cấp cứu ngoại thần kinh, có nguy cơ tử vong và để lại di chứng nặng nề.

Ngày nay, nhờ sự phát triển của CT, MRI và các phương pháp chụp mạch máu não, ngày càng nhiều túi phình được phát hiện tình cờ trước khi vỡ. Điều này đặt ra một câu hỏi thường gặp:

“Nếu phát hiện túi phình động mạch não, có nhất thiết phải điều trị ngay không?”

Không phải tất cả túi phình đều cần can thiệp ngay. Điều trị cần dựa trên nguy cơ vỡ của túi phình, nguy cơ của phương pháp điều trị, tuổi và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

1. Túi phình động mạch não là gì?

Túi phình động mạch não là tình trạng một vùng thành động mạch trong não bị yếu và giãn phình bất thường. Phần lớn túi phình chưa vỡ không gây triệu chứng và được phát hiện tình cờ khi người bệnh thực hiện CT, MRI hoặc chụp mạch máu não vì một lý do khác. Tuy nhiên, một số túi phình có thể lớn dần, thay đổi hình dạng hoặc cuối cùng bị vỡ. Khi túi phình vỡ, máu chảy vào khoang dưới nhện, gây xuất huyết dưới nhện do vỡ túi phình.

Đây là một cấp cứu y khoa. Theo hướng dẫn của Hội Tim mạch Hoa Kỳ/Hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA), người bệnh xuất huyết dưới nhện do túi phình cần được xác định nguồn chảy máu và điều trị túi phình vỡ càng sớm càng tốt, ưu tiên trong vòng 24 giờ khi có thể.

2. Dấu hiệu nào cần đặc biệt cảnh giác?

Nếu xuất hiện đau đầu dữ dội đột ngột, đặc biệt là cơn đau đầu mới xuất hiện và bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay.

Không nên tự theo dõi tại nhà hoặc chờ cơn đau tự hết.

Theo AHA/ASA, việc chẩn đoán và điều trị sớm xuất huyết dưới nhện do vỡ túi phình có ý nghĩa quan trọng trong giảm nguy cơ chảy máu tái phát và cải thiện kết quả điều trị.

3. Phát hiện túi phình có nghĩa là phải mổ ngay? -->Không.

Nhiều túi phình chưa vỡ có nguy cơ vỡ thấp và có thể được theo dõi bằng chẩn đoán hình ảnh định kỳ thay vì điều trị ngay. Ngược lại, một số túi phình có nguy cơ vỡ cao hơn và lợi ích của điều trị dự phòng có thể vượt qua nguy cơ của thủ thuật.

Hình 1. Chụp MRI sọ não phát hiện túi phình động mạch cảnh trong bên trái #10x8mm (mũi tên trắng)

Hình 2. Phình mạch đoạn tận động mạch não giữa (MCA) bên phải trên DSA (A) và trên dựng hình 3D (B).

Vì vậy, bác sĩ không chỉ dựa vào kích thước túi phình mà cần đánh giá nhiều yếu tố.

Những yếu tố được xem xét bao gồm:

Các yếu tố này được sử dụng để ước tính nguy cơ vỡ và cân nhắc lợi ích – nguy cơ của điều trị. Các thang điểm như PHASES có thể hỗ trợ đánh giá nguy cơ nhưng không thay thế quyết định lâm sàng của bác sĩ.

4. Khi nào túi phình chưa vỡ có thể cần điều trị?

Điều trị dự phòng có thể được cân nhắc khi nguy cơ vỡ trong tương lai được đánh giá là cao hơn nguy cơ của can thiệp.

Một số tình huống thường khiến bác sĩ cân nhắc điều trị gồm:

Túi phình có dấu hiệu phát triển. Nếu túi phình tăng kích thước hoặc thay đổi hình dạng trong quá trình theo dõi, nguy cơ vỡ có thể tăng lên.

Đây là lý do người bệnh được chỉ định tái khám và chụp mạch theo lịch, ngay cả khi hoàn toàn không có triệu chứng.

- Túi phình có đặc điểm hình thái nguy cơ cao: Một số đặc điểm như hình dạng không đều, có thùy hoặc túi phình phụ có thể làm tăng mức độ đáng lưu ý.

- Túi phình ở một số vị trí có nguy cơ cao hơn: Vị trí túi phình trong hệ động mạch não là một thành phần quan trọng trong đánh giá nguy cơ vỡ.

- Người bệnh có tiền sử xuất huyết dưới nhện: Tiền sử xuất huyết dưới nhện do vỡ túi phình có thể làm thay đổi đánh giá nguy cơ đối với các túi phình chưa vỡ khác.

- Có nhiều yếu tố nguy cơ: Đặc biệt cần lưu ý tình trạng tăng huyết áp không được kiểm soát và hút thuốc lá. Đây là những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi và cần được kiểm soát.

Lưu ý: Không có một kích thước duy nhất áp dụng cho mọi người bệnh để quyết định “phải điều trị” hay “không cần điều trị”. Các hướng dẫn hiện đại nhấn mạnh quyết định cá thể hóa dựa trên nguy cơ vỡ và nguy cơ điều trị.

5. Điều trị túi phình động mạch não bằng những phương pháp nào?

Hiện nay, hai nhóm phương pháp chính là điều trị nội mạch và phẫu thuật kẹp cổ túi phình.

Điều trị nội mạch: Bác sĩ đưa một ống thông nhỏ qua hệ thống động mạch đến vị trí túi phình mà không cần mở sọ. Tùy đặc điểm giải phẫu, có thể sử dụng:

Coil: đưa các vòng xoắn kim loại nhỏ vào túi phình để loại túi phình khỏi dòng máu.

Stent hỗ trợ coil: được sử dụng trong một số túi phình có cổ rộng.

Flow diverter: thiết bị chuyển hướng dòng chảy, giúp giảm dòng máu vào túi phình và thúc đẩy quá trình hình thành huyết khối trong túi phình.

Can thiệp nội mạch là phương pháp ít xâm lấn và ngày càng được sử dụng rộng rãi.

Phẫu thuật kẹp cổ túi phình: Bác sĩ thực hiện phẫu thuật mở sọ và đặt clip chuyên dụng tại cổ túi phình để ngăn dòng máu đi vào túi phình.

Phương pháp này vẫn có vai trò quan trọng trong điều trị nhiều loại túi phình, đặc biệt khi đặc điểm giải phẫu phù hợp với phẫu thuật hơn so với can thiệp nội mạch.

6. Nếu túi phình đã vỡ thì sao?

Khi xuất huyết dưới nhện do vỡ túi phình được xác định, mục tiêu quan trọng là điều trị túi phình vỡ càng sớm càng tốt để ngăn chảy máu tái phát.

AHA/ASA 2023 khuyến cáo xác định nguồn chảy máu và điều trị túi phình vỡ sớm, ưu tiên trong vòng 24 giờ khi có thể. Việc lựa chọn can thiệp nội mạch hay phẫu thuật cần được quyết định bởi các chuyên gia có kinh nghiệm dựa trên đặc điểm người bệnh và túi phình.

Sau điều trị, người bệnh vẫn cần được theo dõi các biến chứng của xuất huyết dưới nhện như:

- Co thắt mạch não và thiếu máu não muộn.

- Não úng thủy.

- Rối loạn điện giải.

- Co giật.

- Các biến chứng toàn thân.

- Rối loạn nhận thức và tâm lý trong giai đoạn hồi phục.

7. Khi nào cần đến bệnh viện ngay?

Đau đầu dữ dội đột ngột, bất thường hoặc “đau đầu dữ dội nhất trong đời”, đặc biệt nếu đi kèm:

- Nôn ói.

- Cứng gáy.

- Ngất hoặc rối loạn ý thức.

- Co giật.

- Yếu liệt tay chân.

- Nói khó.

- Rối loạn thị giác.

8. Thông điệp từ bác sĩ

Túi phình động mạch não có thể được phát hiện và quản lý hiệu quả khi người bệnh được đánh giá đúng nguy cơ. Không phải mọi túi phình đều cần can thiệp. Điều quan trọng là xác định nguy cơ vỡ của túi phình so với nguy cơ của điều trị, từ đó lựa chọn giữa theo dõi, can thiệp nội mạch hoặc phẫu thuật một cách phù hợp. Khi phát hiện túi phình động mạch não, người bệnh nên được thăm khám và tư vấn bởi bác sĩ chuyên khoa có kinh nghiệm về bệnh lý mạch máu não.

-----

Thông tin liên hệ
Khoa Ngoại Thần Kinh - Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế
- Điện thoại: Phòng Cấp cứu - 0234 3837777
- Địa chỉ: 41-51 Nguyễn Huệ, TP. Huế
-Website: www.bvydhue.v