ThS. Lê Nữ Xuân Thanh - Khoa Vi sinh, Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế

1. Tầm quan trọng của việc lấy mẫu bệnh phẩm đúng cách trong nuôi cấy vi sinh

Lấy mẫu bệnh phẩm đúng cách đóng vai trò quan trọng trong các xét nghiệm vi sinh học, đặc biệt là trong việc xét nghiệm nuôi cấy, định danh vi khuẩn. Nuôi cấy vi khuẩn là xét nghiệm cơ bản trong chẩn đoán tác nhân vi khuẩn gây bệnh nhiễm trùng. Xác định loại vi khuẩn gây bệnh và đánh giá độ nhạy cảm kháng sinh của chúng giúp bác sĩ chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Một mẫu bệnh phẩm lấy sai cách có thể dẫn đến tạp nhiễm hoặc cho kết quả sai lệch, từ đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến chẩn đoán và điều trị bệnh. Khi thực hiện xét nghiệm nuôi cấy vi sinh, mẫu bệnh phẩm cần phải được lấy đúng cách để bảo đảm độ chính xác và độ tin cậy của kết quả xét nghiệm. Nếu mẫu bệnh phẩm bị nhiễm bẩn hoặc không được lấy đúng, kết quả nuôi cấy sẽ không phản ánh đúng tình trạng nhiễm trùng của bệnh nhân.

Các vấn đề có thể gặp phải khi lấy mẫu không đúng cách bao gồm:

 - Nhiễm bẩn mẫu: Mẫu bệnh phẩm có thể bị nhiễm vi khuẩn từ các nguồn bên ngoài, ví dụ như vi khuẩn từ môi trường bên ngoài, trên da hoặc từ dụng cụ lấy mẫu…

 - Mẫu không đủ lượng hoặc không đúng loại: Một mẫu bệnh phẩm không đủ lượng hoặc không phải là mẫu điển hình của bệnh sẽ không thể cung cấp đủ thông tin để xác định chính xác tác nhân gây bệnh, hoặc gây khó khăn trong việc phân lập và xác định vi sinh vật.

- Mẫu không được bảo quản đúng cách: Nếu mẫu không được bảo quản trong thời gian vận chuyển hoặc lưu trữ đúng cách, vi sinh vật trong mẫu có thể chết hoặc bị biến đổi, dẫn đến kết quả xét nghiệm không chính xác.

Để nuôi cấy vi sinh đạt hiệu quả, việc lấy mẫu đúng cách là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất.

2. Hướng dẫn lấy mẫu bệnh phẩm đờm khạc

Đờm khạc là một mẫu bệnh phẩm phổ biến được sử dụng để xét nghiệm và nuôi cấy vi sinh, đặc biệt trong các bệnh lý về đường hô hấp như viêm phổi, lao, viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.... Để lấy mẫu đờm khạc đúng cách, cần thực hiện các bước sau:

  - Dụng cụ đựng mẫu

Lọ nhựa vô khuẩn, miệng rộng, có nắp vặn.

  - Thời điểm

Thời điểm tốt nhất: buổi sáng ngay sau khi thức dậy

Hoặc ngay khi bệnh nhân đến khám

Lưu ý: bệnh nhân trước khi lấy đờm: Không súc miệng bằng nước có chất sát khuẩn, không được ăn uống (có thể uống nước lọc). Bệnh nhân khạc đờm ở khu vực riêng, ít người và thông thoáng.

  - Kỹ thuật lấy đờm khạc

Thể tích: 1- 5 ml

Súc miệng bằng nước lọc (tốt nhất là nước muối sinh lý vô khuẩn)

Bệnh nhân ngồi thẳng lưng, hít thở sâu 3 lần:

Hít thở sâu 2 lần: hít vào thật sâu, nín thở khoảng 5 giây và thở ra chầm chậm.

Hít thở lần 3 và ho mạnh.

Khạc đờm vào lọ đựng và đậy chặt nắp lọ.

Lưu ý:

* Trường hợp bệnh nhân khó khạc đờm: nên hỗ trợ bệnh nhân bằng cách vỗ nhẹ vào lưng, vỗ từ đáy phổi lên vai, cả 2 bên.

* Trường hợp chưa đủ thể tích mẫu: cần yêu cầu bệnh nhân khạc thêm cho đến khi đủ thể tích đờm yêu cầu.

Bảo quản và vận chuyển

Mẫu đờm sau khi lấy bảo quản ở nhiệt độ phòng và được chuyển ngay đến phòng xét nghiệm Vi sinh trong thời gian sớm nhất (không quá 2 giờ) để tránh sự thay đổi tính chất của mẫu, làm ảnh hưởng đến kết quả nuôi cấy.

3. Hướng dẫn lấy mẫu bệnh phẩm nước tiểu giữa dòng

Nước tiểu giữa dòng là mẫu bệnh phẩm phổ biến để nuôi cấy vi khuẩn xác định tác nhân vi khuẩn gây nhiễm trùng đường tiết niệu như viêm thận, viêm bàng quang... Lấy nước tiểu giữa dòng đúng cách đóng vai trò quan trọng để đảm bảo kết quả nuôi cấy chính xác.

Quy trình lấy mẫu bệnh phẩm nước tiểu giữa dòng như sau:

  - Dụng cụ đựng mẫu

Lọ nhựa vô khuẩn, miệng rộng, có nắp vặn.  

  - Thời điểm

Tốt nhất: buổi sáng sau khi thức dậy, hoặc sau khi nhịn tiểu 4 giờ.

Không lấy mẫu nước tiểu sau nhịn tiểu để siêu âm

  - Kỹ thuật lấy mẫu nước tiểu giữa dòng: bệnh nhân lấy

Thể tích: 20 – 30 ml 

* Đối với nữ giới:

Vệ sinh tay bằng xà phòng.

Vệ sinh sạch sẽ bộ phận sinh dục ngoài bằng nước sạch.

Thấm khô bằng gạc sạch.

Mở nắp lọ (không chạm tay vào mặt trong lọ).

Giữ 2 môi âm hộ tách biệt, tiểu bỏ phần nước tiểu đầu.

Lấy nước tiểu giữa dòng vào 2/3 lọ chứa (khoảng 20 – 30 ml). Đóng nắp lọ. 

Tiểu bỏ phần nước tiểu còn lại.

Vệ sinh tay bằng xà phòng.

* Đối với nam giới:

Vệ sinh tay bằng xà phòng.

Vệ sinh sạch sẽ bộ phận sinh dục ngoài bằng nước sạch.

Thấm khô bằng gạc sạch.

Mở nắp lọ (không chạm tay vào mặt trong lọ).

Kéo da quy đầu lên, tiểu bỏ phần nước tiểu đầu.

Lấy nước tiểu giữa dòng vào 2/3 lọ chứa (khoảng 20 – 30 ml). Đóng nắp lọ.

Tiểu bỏ phần nước tiểu còn lại.

Vệ sinh tay bằng xà phòng.

Bảo quản và vận chuyển

Mẫu đờm sau khi lấy bảo quản chuyển ngay đến phòng xét nghiệm Vi sinh trong thời gian sớm nhất ( để tránh sự thay đổi tính chất của mẫu, làm ảnh hưởng đến kết quả nuôi cấy.

4. Kết luận

Để đảm bảo kết quả nuôi cấy định danh vi khuẩn chính xác, góp phần vào việc điều trị bệnh hiệu quả, cả nhân viên y tế và bệnh nhân cần lưu ý đến việc thực hiện quy trình lấy mẫu bệnh phẩm đúng cách theo hướng dẫn.